Mini słownik gwary

Nazwy potraw i wytworów spożywczych

breia – gęsta zupa mleczna z ciastem

bryndza – miękki ser owczy

bukta – ciasto drożdżowe, odświętne

bunc – twardy, suszony ser owczy

gielas – kwaśna zupa z owoców

hybanki – kluski z tartych ziemniaków

jarzec – jajecznica

kalnica – gotowana woda z dodatkiem mąki

kanwiśniok – chleb przaśny (kiedyś pieczony dla żołnierzy)

kołoc – placek drożdżowy z serem lub jagodami

krupy – kasza

kukiełka – bułka w kształcie osoby z ciasta drożdżowego

kulasa – potrawa z tartych ziemniaków z mlekiem lub tłuszczem; potrawa z gotowanej na wodzie mąki, (bardzo gęsta) podawana z mlekiem

kwacanka – zupa z karpieli i marchwi

kwaśnica – zupa z kapusty podawanej z ziemniakami, okraszonej słoniną

leberka – pasztet wieprzowy

makuła – kluski z makiem

mocane (moconka) – chleb moczony w roztopionym tłuszczu

moskalik – placek pieczony na płytach od pieca (z mąki, ziemniaków i jajek)

placki tarciane – placki ziemniaczane

prazuchy – kluski na parze

scypa – kapusta z mlekiem i ziemniakami

skibki – prażone skórki z chleba

spyrka – wędzona słonina

stopka – kasza

śtuka – gotowane mięso

targane – bułka moczona w mleku

uobzygła – kwaśne mleko

uopiekanek – pieczony w węglu ziemniak

uoscypek – wędzony ser owczy

wuodzianka – zupa z suszonych grzybów, nie zabielana śmietaną

zacierka – zupa mleczna z dużymi kluskami

zamiałki – zupa mleczna z lanym ciastem, bardzo gęsta

żentyca – serwatka z owczego mleka

 

Przedmioty codziennego użytku


cebrzyk – drewniane naczynie do pojenia bydła

cierlica – przyrząd do obróbki lnu

cieślica – siekiera

ciosek – drewniany przyrząd do wygarniania węgli z pieca chlebowego

czopek – rozbity, dziurawy garnek

donko – pokrywka na garnek

dzieska – naczynie do wyrabiania ciasta

dziopa – szmata

gielatka – dzieża do wyrobu ciasta

gliniocek – mały, kamionkowy garnek

gnotek – pień do rąbania drew

kartac – szczotka do mycia podłóg

kijanka – przyrząd do prania

kopyś – drewniana łyżka

kosok – sierp

kreple – szczotki do czesania wełny

krozalnica – przyrząd do szatkowania kapusty

kruźlik – naczynie do przechowywania masła

laska – metalowa krata do suszenia owoców

łyźnik – półeczka na łyżki

maśnicka – naczynie do wyrobu masła

miyndlica – przyrząd do obróbki łodyg lnu

obuocek – naczynie do noszenia wody z wygiętym, drewnianym uchwytem na ramiona

powonska – ściereczka lniana do odcedzania mleka

prasa – żelazko

puciera – naczynie do kwaszenia mleka

putnia – konewka

pyciok – mały garnek

pyjdy – nosidła do wiader

rogolka – mątewka

ronecka – mały żeliwny garnek

sceć– szczotka do czesania lnu

sieckarnia – urządzenie do siekania słomy

skoblica – nóż bednarski

skopiec – drewniane wiadro przeznaczone do udoju krów

uocydzarka – naczynie drewniane z dziurkami do cedzenia mleka

uodropek – miotła (stara, zużyta)

uopołka – pojemnik ze słomy do formowania chleba

uośnik – przyrząd do ostrzenia drewna

zaguówek – poduszka

zieleźniok – garnek aluminiowy

źradko – lusterko


Nazwy części garderoby


bacioki – gumowce

baranica – duża, wełniana chustka na plecy, noszona zimą

berchecica – flanelowa chustka na głowę

berchetka – flanelowa półhalka

ciacka – beret męski

ciasnocha – koszula damska

cuba – kok upięty z warkocza

cucha – kożuszek krótki, bez ramion

gunia – wierzchnie okrycie górali, wykonane z grubej wełny

iglice – spinki do włosów

jadwiśka – bluzka

jakla – bluzka

kabot – płaszcz

kabotek – krótki żakiet, marynarka

meszty – tenisówki

mycka – nieduża, ściśle przylegająca do głowy czapka

podzofki – kalesony

portki bukowe – spodnie

smaciotko – chusteczka do nosa

smatka – chustka na głowę

taśka – torebka

uonycka – onuca

zachlaśnica – szeroka spódnica

zaposka – fartuch perkalowy, przykrywający prawie całą spódnicę


Nazwy czynności lub stanów

biedkować – narzekać

bocyć – pamiętać

bośkać się – całować się

brewerzyć – żartować

bromblować – niegrzecznie odpowiadać

bulceć – mówić szybko i niewyraźnie

cewieć – długo chorować

cupieć – klęczeć, kucać

dogryzać – dokuczać komuś

drzystać – mieć biegunkę

fuceć się – gniewać się

handrocyć się – przekłócać się

harceć – chrapać

haryndować – dzierżawić

holofić – hałasować

kidać – wyrzucać obornik; w znaczeniu kido sie – pada śnieg

krozać – szatkować

krzypać – kaszleć

muordować się – męczyć się

pochać – palić fajkę, papierosy

poziyrać – spoglądać

pytać – prosić kogoś o coś

rajić – zachwalać

ropsikować – zbójować

rypać – uderzać

sarpać się – złościć się

skrobać – obierać ziemniaki

skropcać się – marszczyć twarz

strzebać – jeść niechętnie

sulać – zawijać

ściebać – oszczędzać

śliptać – płakać po cichu

targać– wyrywać

trapić się – martwić się

ukatrupić – zabić

uoduosobić się – odzielić się

uotawić się – odżyć

uozcapierzyć – rozłożyć

usuścić – zaplanować coś bez czyjejś wiedzy

uśkwierknoć – umrzeć, zamarznąć

uwidzieć – zobaczyć

uźreć – ugryźć

wyryktować – ustroić

wyryktować się – ubrać się ładnie

wyscyrzać (zoby) – uśmiechać się

wyźlamdać – uprosić

zabocyć – zapomnieć

zatyrać – zagubić

zazbyrceć – zadzwonić

zwyrtnoć się – obrócić się

źlamdać – marudzić


Nazwy nosicieli cech


akuratny – dokładny

baraba – chuligan

barchaty – gruby, otyły

błanowiec – bardzo głodny

chowaniec – adoptowane dziecko

chudok – biedny

chyrlok – chorowity

ciućmok – gapa

cliwy – brzydki

fiskorz – fałszerz

frajerka – kochanka

gazdosek – młody gospodarz

gibki – szybki

głyc – chytry

gryfny – zgrabny

grzecny – wykształcony

hastera – zła dziewczyna

haśnik – dziecko

holec – młody chłopiec

huncwot – łobuz

kadela – chytry, skąpy

kastrok – niechlujny

kołton – nieuporządkowany, bezmyślny

kumoska – sąsiadka lub chrzestny

luty – smutny

masny – gruby

masny – tłusty

morowiec – odważny

nabytni syn – syn nieślubny lub innego ojca

nienazarty – chciwy

niepilec – obcy

patorocny – niezręczny

pazgrawy – chciwy

przezimka – panna z dzieckiem

pyziaty – gruby

ropsik – zbój

setera – kobieta bardzo kłótliwa

skokac – wesoły, żywy

skrepulok – skąpiec

sprzycny – niegrzeczny

stokac – maruda

świdrowaty – zezowaty

uokszta – fałszywy

uokulony – kulawy

uopacniok – ktoś, kto wszystko robi odwrotnie niż potrzeba

uopaterny – ostrożny

uscypta – skąpiec

wrodny – brzydki

zapuoziały – chorowity lub niedojrzały


Słownictwo związane z uprawą roli i utrzymaniem domostwa

 

cija – koza

corek – wydzielony deskami kawałek pomieszczenia dla zwierząt lub na ziemniaki

drabiniok – wóz do zwożenia siana i zboża

dyle – podłoga z desek

gawiedź – drób

gumiok – wóz na kołach gumowych

izdebka – mały pokój

kociniec – miejsce w oborze dla drobiu

kuca – szopka przy domu

lyterki – mały wóz drabiniasty

morzysko – kolka u zwierząt

notoń – podwórko

orcyna – grunt orny

pasionek – pastwisko

pogrótka – podmurówka z kamienia od strony frontowej

półkoski – wóz z wikliny wplatanej w drabiny wozu

przyścionki – przejście między oborą a domem

sosiek – skrzynia na zboże

śrobek – przybudówka do stodoły, pomieszczenie na sprzęt rolniczy

świtnica – największy pokój

tocki – snopy owsa

trownica – chusta do noszenia trawy

uokocek – snop zboża

uokocki – snopy zboża przed omłotez

uotawa – poplon

wogieł – kąt

wychodek lub sroc – ubikacja

zogać – drewutnia

zyrdki – ogrodzenie pól, pastwisk


Wołochizmy (słownictwo pochodzenia wołoskiego)


baca – główny pasterz

bryndza – ser owczy

gielet – naczynie do dojenia owiec

honielnik – pomocnik pasterzy

jarka – owca, która nie miała młodych

juhas – pomocnik bacy

kierdel – stado owiec

klag – podpuszczka z żołądka cielęcego

koliba – przenośny szałas, nocowali w nim pasterze

kornuta – rogata owca

koszar – zagroda dla owiec

mraźnica – zagroda dla owiec z drzew iglastych

redyk – spędzanie owiec z hal

strąg – spędzanie owiec do udoju

styra – owca hrmafrodyta

szałas – pomieszczenie dla pasterzy

wetula – starsza owca lub koza

żentyca – serwatka z owczego mleka


Słowakizmy i czechizmy (słownictwo pochodzenia słowackiego i czeskiego)


chwost – ogon

dziedzina – wieś

huba – grzyb

jar – potok

kładziwo – młot

kłobuk – kapelusz

krompac – kilof

kwaki – karpiele

lemiec lub obójek – kołnierzyk

modrys, brzim – modrzew

nakowa – kowadło

obec – gmina

ostrężyna – jeżyna

siodło – przełęcz

strom – drzewo

wrecho – wymię


Hungaryzmy (słownictwo pochodzenia węgierskiego)


baga – tytoń

bezera – niegodziwiec, łajdak

bitang – włóczęga

ceper – mieszkający na nizinach (pogardliwie)

cifra – ozdoba spodni

czekan – duży młot

delangus – leń, próżniak

dudy – instrument muzyczny

gazda – właściciel stada, najważniejszy na hali

gombik – guzik

gunia – wierzchnie okrycie

hajduk – żołnierz

juhas – pasterz owiec, pomocnik bacy

kujon – żartowniś, krętacz

sietniok – chory na niedoczynność tarczycy

topanki – pantofle

wereda – wyzyskiwacz, zły człowiek


Germanizmy (słownictwo pochodzenia niemieckiego)


bajerska maszyna – tartak

bicygiel – rower

borgować – pożyczać

brusić – ostrzyć

falfa – część kołowrotka, nawija skręconą wełnę

framuga – rama okienna

fura – wóz

hamernia – huta

hamernik – hutnik

harendować – dzierżawić

hiber hop – tak samo

holweg – droga leśna

kachel – piec kaflowy

knap – tkacz sukna

lozerka – złączenie urwanego łańcucha

piglajs – żelazko

rajbować – zacierać, wygładzać

rajśtyk – droga w lesie

rajwak – awantura

pszynkwas – w sklepiep

śperchet – piec, tzw. kuchnia angielska

śpularys – portmonetka

tajch – staw za zapor


Opracowała: Joanna Pacyga